Józef Czapski, Rue Marbeuf (1977) – detal, olej na płótnie, 60×73 cm, kolekcja prywatna. Fot. © Elżbieta Skoczek; © wizerunki dzieł Józefa Czapskiego – spadkobiercy. Zabrania się kopiowania zdjęcia bez zgody autorki.
Rok 1977. Józef Czapski namalował 36 obrazów. Jednym z nich był ten zatytułowany Rue Marbeuf, który zaczął malować w listopadzie, na podstawie wcześniej wykonanej notatki błyskawicznej, akwarelowanej, którą znajduję w dzienniku artysty.
Jednak zanim usiadł 13 listopada przy sztaludze w swoim pokoiku „na górce” i ustawił na niej blejtram o wymiarach 60×73 cm, był w Berlinie. Jaki był cel jego wyjazdu 5 listopada 1977 roku ?
Według zapisów umieszczonych w niepublikowanych dziennikach, przebywał tam do 8 listopada.
Zjazd rosyjski i Kontinient (ros. Континент)
W czasie pobytu w Berlinie Czapski uczestniczył w trzech zebraniach (5, 6 i 7 listopada) zespołu kwartalnika emigracyjnego „Kontinient”, który powstał w Paryżu w 1974 r. Redaktorem naczelnym był Władimir Maksimow, któremu kontakt ze środowiskiem paryskiej Kultury polecał Aleksandr Sołżenicyn, pisząc do niego: „Myślę, że powinien się Pan koniecznie skontaktować z Polakami z „Kultury” i z węgierską oraz czeską emigracją”.
Czapski podkreślał w napisanym z okazji 30–lecia „Kultury” artykule, że redakcja odrzucała utożsamianie całej Rosji z reżimem panującym w Związku Radzieckim. Dowodem na taką postawę miały być wszystkie teksty poświęcone Rosji (pisane także przez Czapskiego), wydawanie książek z arcydziełami literatury rosyjskiej. Podkreślił także to, że polskie środowisko utrzymywało kontakty z inteligencją i rosyjską emigracją (Mereżkowscy, Sawinkow, Fiłosofow, Bierdiajew, Szestow) .
Wspominał o swojej znajomości z Aleksiejem Remizowem oraz o kontaktach z nową falą ówczesnej emigracji m.in. Andriejem Siniawskim i samym Sołżenicynem. Sam fakt powstania pisma „Kontinient” i wejścia do kolegium redakcyjnego, to także wyraz ich przekonań i misji, by ocalić literaturę pisarzy rosyjskich, którzy nie poddawali się reżimowi radzieckiemu. Z kwartalnikiem współpracowali także intelektualiści europejscy i amerykańscy, m.in. Eugène Ionesco, Saul Bellow, Arthur Koestler. W czasie zebrań Czapski oczywiście nie byłby sobą, gdyby nie szkicował. I tak zachowały się – wklejone do kajetu – 3 malutkie portreciki uczestników spotkania m.in. Wiktora Płatonowicza Niekrasowa.
Warto wspomnieć, że w skład kolegium redakcyjnego wchodzili, oprócz Czapskiego, także Jerzy Giedroyć i Gustaw Herling – Grudziński.
Na tym „zjeździe rosyjskim” – jak nazwał go w dzienniku Czapski, był także obecny Władimir Konstantinowicz Bukowski.
Herbertowie
Poza zebraniami redakcyjnymi Czapski spotkał się ze Zbigniewem Herbertem i jego żoną Katarzyną (z domu Dzieduszycką) i spędził z nimi wieczór; wspaniały czas, pełen przeżyć – jak odnotował w dzienniku, ale także podkreślał te przeżycia, pisząc do nich – po powrocie do Francji – obszerny list.
Herbertowie mieszkali w Berlinie od 1976 roku i przez prawie cztery lata korzystali z pokoju małżeństwa Barbary Stiess i Wernera Heinricha. Warto wspomnieć, że Barbara Stieß-Heinrich w 1976 roku wraz z Helgą Steinhilber przejęły Księgarnię Wolffa w berlińskiej dzielnicy Friedenau.
Czapski zanotował w dzienniku adres mieszkania Herbertów: „Hewaldstrasse 3 bei Barbara Stiess”. I tam udał się wieczorem 5 listopada.
W dzienniku już po powrocie zanotował:
„Kasia piękna, dobra. I ta kolacja. Kluseczki jakieś genialne z parmezanem tartym, pomidorem ciętym i zimnym mięsem. Nie umiem tego opisać. Siedziałem na fotelu, Kasia na podłodze, Zbyszek na materacu na ziemi rozłożonym. Mówili o ich planach, o tem, co potem, o Hollendrach, o których teraz pisze, o Czesławie Miłoszu” .
Holendrzy w Muzeum Berlin-Dahlem
W niedzielę 6 listopada Józef Czapski postanowił udać się do Muzeum Berlin-Dahlem, by obejrzeć stałe zbiory dawnego malarstwa niderlandzkiego i holenderskiego (XVII wiek, w tym Rembrandt, Vermeer). Być może stało się to pod wpływem rozmów ze Zbigniewem Herbertem. W tym czasie poeta pracował nad cyklem esejów, które znamy pod tytułem „ Martwa natura z wędzidłem” (1993). Herbert zanim wydano je w Polsce publikował je w „Zeszytach Literackich” i „Kulturze” oraz w językach obcych od 1979 roku.
W dzienniku wkleił wiele szkiców obrazów, które wywarły na nim mocne wrażenie. Jest m.in. „Kobieta z naszyjnikiem z pereł” Johannesa Vermeera (obecnie w zbiorach berlińskiej Gemäldegalerie). Przeżyciem jednak dla Czapskiego było przede wszystkim malarstwo Rembrandta.
Po obiedzie odbyło się kolejne zebranie redakcji i gości „Kontinientu”, a wieczorem był zaproszony do mieszkania Osadczuków (Bohdana i Ireny) „tak dobrych, tak ciepłych ludzi”.
Czapski namalował portret Bohdana Osadczuka – ukraińskiego publicysty, dziennikarza, sowietologa, badacza historii Europy Środkowo-Wschodniej. Dzisiaj obraz ten można oglądać w domu paryskiej Kultury przy 91 avenue de Poissy w Le Mesnil-le-Roi (Francja). Czapski poznał go w czerwcu 1950 r., podczas założycielskiego spotkania Kongresu Wolności Kultury w Berlinie Zachodnim.
W dzienniku wieczorem zaś zanotował: „Niedziela. Bez kościoła”.
W pokoiku na górze – powrót do malarstwa
We wtorek 8 listopada wrócił do Francji. 10 listopada w Librairie-Galerie Galaxie, przy skrzyżowaniu rue Francois Ier i rue Marbeuf przez cały dzień był z Marią, która podpisywała tam francuskie wydanie książki Gwiazda Dawida (fr. „ L’Étoile de David. Histoire d’une famille) w tłumaczeniu Adama Bełtowskiego.
Uczestniczyli w nim: Hellerowie, Ola Watowa, Vladmir Dimitrijewicz, Gilles de Boisgelin, Richard Aeschlimann, Jacques Desbrière, Kasia Sieczko (Skansberg), Anka Jawicz z Piotrem Rawiczem…
„Niewiele osób” – zanotował Czapski w dzienniku.
11 listopada zajął się pisaniem, także w dzienniku, a 12 listopada Dimitrijewicz przywiózł jego książki, a także odwiedzili go Arièsowie, czyli nadal bez malowania.
Zapisał, że przez ostatnie dwa tygodnie malarstwo zostało ograniczone, postanowił powrócić do niego:
„Co robić? Już dziś palety czyścić […] zabrać się do pracy. […] Wystarczy mi otworzyć kajet i zobaczyć moje akwarelki „trzy wyjściowe” z III 77, nawet „Marbeuf”, żeby widzieć i wiedzieć jak to namaluję, czy prędzej bym malował .
13 listopada zaczął pracę nad obrazem, który potem zatytułował: Rue Marbeuf.
„Praca nad Marbeuf żywa, za krótka, ale czy mogła być dłuższa, kiedy już po obiedzie nie mogłem nic zrobić ze zmęczenia, potem spacer z Marynią i Benedykt Heydenkorn u nas” .
W kolejnych dniach pracuje i zapisuje w dzienniku o pracy nad obrazem:
„Praca żywa […] malowanie uporczywe w kierunku, który mnie się zdaje dziś i teraz konieczny i znaczący: strzec to uczucie; od dawna nie mogę wybrnąć, że wszystkie wizje, moje przeżycia, w oleju psuję! […]
Ostatnie płótno z dziś, gdzie staram się iść dalej i głębiej w kierunku zrośnięcia się we mnie czystego malarstwa.(peinture – peinture; Bonnard – Lessieur) z ekspresjonizmem moim. […] Malarstwo jakby na dobrej drodze – mimo różnych wydarzeń (podpisywanie książki Wata, odwiedzin gości).
Dwie osoby zobaczone przy rue Marbeuf
Kobieta z blond włosami, w czarnej sukience idzie w głębi obrazu, chodnikiem. W kawiarni przy rue Marbeuf, nieopodal Librairie-Galerie Galaxie, gdzie Czapski miał wystawy swoich prac, poza obserwującym tę scenę artystą, przy stoliku – nieopodal okna – siedzi mężczyzna i przegląda gazetę. Ubrany elegancko, czarny garnitur, krawat, biała koszula. Czarne włosy. Strój kobiety i mężczyzny równoważą kompozycję obrazu. Dwie osoby: dzieli je ulica, dwa auta (zielone i białe) i okno kawiarni. Każde z nich jest w swoim świecie?
26 listopada 1977 roku zapisuje, że kończy ten obraz. Jest też wklejony obok wpisu szkic do tego obrazu, na podstawie którego malował.
„Robota dziś żywa, to znowu oswajanie z paletą i ta próba czystego malarstwa”.
W tym dniu po pracy, spotkał się z Kotem Jeleńskim, Teresą Dzieduszycką i ks. Józefem Sadzikiem, który wrócił z Polski „po bardzo ciężkim zawale i paru tygodniach w szpitalu w Warszawie. Wzruszenie go znowu u nas zobaczyć”.
Opublikowano: 13. listopada 2026, godz. 6:30
Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
