Inspiracją do napisania wiersza przez Teresę Tomsię stał się obraz Józefa Czapskiego Magie rouge namalowany w kwietniu 1956 roku. Michel de Ghelderode otrzymał dzieło od Józefa Czapskiego. Do czerwca 2022 roku obraz był w archiwum pisarza.
Wiersz drukiem ukaże się wkrótce w tomiku autorki W jasności otwartego zdania (wydawca Fundacja SUSEIA, 2026)
Teresa Tomsia
Czerwona magia – Ghelderode, Czapski*
Józef Czapski (2 IV 1896*, Praga – 12 I 1993, Maisons-Laffitte)
Michel de Ghelderode (3 IV 1898, Ixelles – 1 IV 1962, Schaerbeek)
Elżbiecie Skoczek
w świecie zdeformowanym po wielkiej wojnie
Michel de Ghelderode pisze groteskę Magie rouge –
postawy ludzi w krzywym zwierciadle są wciąż
na czasie – podziwiany za wyobraźnię rześki
w planach twórczych jest w sile wieku niczym
robotnik idący w Brukseli o świcie do pracy
w pełne niepokoju dni mroźnego grudnia
tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego roku
stoczniowcy gdańscy żądali wolności i chleba
gdy w warszawskim Teatrze Dramatycznym
odbyła się premiera Czerwonej magii –
maski opadły – za żelazną kurtyną magia
socjalizmu tężała na twarzach aktorów
kłuła ich w oczy na murach stoczni –
trudno byłoby nie splunąć na to wszystko
co nazywano wspólnym dobrobytem
a okazało się utopią skradzioną wolnością
zmieszaną z zastygłą gwiazdą krwi –
chodniki zamieciono krew spłukano wodą
jak w Poznaniu w Czerwcu’56
Józef Czapski doświadczył na własnej skórze
sowieckiego teatru absurdu i tragedii burzącej
równowagę świata – w scenie z Magie rouge
na paryskich deskach Théătre du Quartier Latin
w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym szóstym
ujrzał prześmiewcze odbicie zła
pytał Jerzego Giedroycia czy dialog „Kultury”
przetrwa w grotesce jaką jest Europa
bez kresowych granic
kiedy artysta pragnie ratować na płótnie
choćby jedno życie – wybiera kobietę
Czapski maluje aktorkę z belgijskiej
sztuki Magie rouge – w tle kompozycji
ukrywa ciemną twarz niegodnego starca
by nie dotknął jej podłym spojrzeniem
niech stoi zwrócona twarzą ku nam
na zawsze piękna – w żółtym szalu
misternie utkanym zarzuconym na głowę
z rudym rozplecionym warkoczem
jak struga płynąca prosto z serca
na czarną żałobną suknię
Poznań, 12 stycznia 2026 roku
*W dokumentach, których używał Józef Czapski (paszporty, dokumenty wojskowe)
widnieje data urodzin 3 kwietnia 1896 r. Taką też on sam podawał.
Jednak według metryki potwierdzonej przez Urząd Parafii św. Mikołaja wynika, że Józef Czapski urodził się 2 IV 1896 r.
[przypis Elżbieta Skoczek]
———–
Teresa Tomsia, fot. Eugeniusz Toman
Teresa Tomsia – poetka, eseistka, animatorka kultury, autorka prozy dokumentalizowanej (Dom utracony, dom ocalony, 2009). Jej wiersze tłumaczone były na j. niemiecki, francuski, angielski, m.in.: Schöner – Piękniejsze – C’est plus beau (2000), znajdują się w antologiach i wydaniach zbiorowych: wieczór/vespera. poezja/antologia „toposu” (2020); antologia polskiej poezji katastroficznej Rzeki ogniste (2022); almanach w wersji polsko-ukraińskiej Czas pojąć ten świat – czas ukoić ból (2024); 150 Poems from Poland (2025). Wydała tomiki wierszy: Skażona biel (2004), Gdyby to było proste (2015), cykl liryków paryskich W znikającym ogrodzie (2023), który został finalistą Nagrody ORFEUSZA, poematy dialogowe i ekfrazy Chłodne strugi (2025). Publikowała m.in. na łamach „Tygla Kultury”, „Toposu”, „Zeszytów Literackich”, paryskiej „Kultury”, „Frazy”, „Twórczości”, na portalu polonijnym „Recogito”. Interesuje ją przenikanie się sztuk. Ukazały się zbiory jej szkiców literackich Rzeczywiste i wyobrażone (2013), Niedosyt poznawania (2018). Mieszka w Poznaniu.
Józef Czapski (1896-1993). Magie rouge, 1956, olej na płótnie. Kolekcja prywatna, Polska. Fot. Paweł Mazur
